نگاهی به مجموعه شعر « گاهی دوستت دارم گاهی نه » از یاور مهدی پور

نگاهی به مجموعه شعر  " گاهی دوستت دارم   گاهی نه "  از:  یاور مهدی پور           
   عباس گلستانی

  شعر کوتاه ، از شعرهای مناسب برای نقد فرمالیستی است و فرمالیست ها در انتخاب این نوع از اشعار به دو دلیل اشاره می کنند؛ اول این که شعر کوتاه از ایجاز برخوردار بوده وطبیعتا می تواند جزء اشعارغنی به حساب آیند و دوم این که تباین و دیگر صناعات شعری در مضمون شعر ، در شکل آن ، خود را نشان می دهند ، به گونه ای که اگر آن شعر ماندنی شد ، نه به سبب انتخاب سوژه ای ست که شاعر برگزیده ، بلکه به سبب آن نوع از ارائه ای ست که با مهارت و زیبای شانسی قابل تامل ، موضوع را به مضمون تبدیل کرده است و یا به عبارتی ، وجه معنایی شعر آن قدر مهم نیست که چگونگی ی بیان آن معنا می تواند مهم باشد تا به  قول نورمن هالند  به دو هدف نقد یعنی " حظ بخشیدن و آموختن " برسیم ،
لذت ببریم و بیاموزیم . اما این که اشعار یاور مهدی پور در مجموعه ی " گاهی دوستت دارم  گاهی نه " می تواند جزء شعرهای کوتاه باشد یا نه ، می توانیم بر پایه ی آنچه که در مورد شعر کوتاه گفته اند به چند مورد اشاره کرده و با آن متر وُ معیار، جایگاه شعر مهدی پور را تعیین کنیم .
ما وقتی از شعر حرف می زنیم و به تعریف آن می رسیم ، می گوییم شعر تعریف ناپذیر است ، پس به این ترتیب شعر کوتاه هم اولا در درجه ی نخست شعر است و ثانیا می تواند شعر کوتاه هم تعریف ناپذیر باشد ، خصوصا اگر هم  شعر کوتاه را در حوزه و ساختار مدرن آن ارزیابی کنیم . اما بعد از انتشار کتاب " هایکو شعر ژاپنی " با ترجمه ی احمد شاملو و ع. پاشایی  در سال  1361  ،  شعر کوتاه به
عنوان یک نوع ویا ژانر شعری ، در شعر امروز ایران جا بازکرد و هر چند که قبل از آن در تاریخ ادبیات ایران اشعار کوتاه داشتیم،اما همیشه و حتی بعد از نیما هم کوتاه سرایی دربخش حاشیه و فرعی ی شعر قرا رمی گرفت و به عنوان یک ژانر شعری تلقی نمی شد ،ولی باید توجه داشت که هر شعرکوتاهی هایکو نیست .
بنابراین به صورت تجربی و خلاصه ، آنچه که امروز به ویژگی های شعر کوتاه اشاره می شود بیشترسه  حالت را در نظر می گیرند ؛
1 – شعر کوتاه چند خطی است . لازم است اما کافی نیست .
2 – شعر کوتاه ، شعر کاملی ست و خواننده بعد از پایان شعر به دنبال ادامه ی شعر نیست .
3 – شعر کوتاه چون کوتاه است ، میدان کافی برای بازی های واژگانی به شاعر نمی دهد و شاعر باید مرز شعر خود را با جملات قصار ، شعار ، کاریکلماتور و ... را به دقت رعایت کند .
  یاور مهدی پور در مجموعه شعر خود ، 72 شعر کوتاه ارائه کرده است که هم شعر کوتاه خوب را شامل می شود و هم جملات قصار را . یعنی شاعر مرزهای شعر کوتاه را در بعضی جاها رعایت نکرده است .  اشعار این مجموعه به اتفاق ، ویژگی اول شعر کوتاه یعنی چند خطی بودن را داراست و شعرهای خوب این مجموعه به علت کوتاه بودن از بار معنایی خوبی هم برخوردارند و این نیز می تواند خصلت چهارم شعر کوتاه هم باشد . اما وقتی شاعر می گوید : نه با تو منحرف می شود / نه با حرف های من / گیاه پشت پنجره / تنها به سوی نور قد می کشد (ص 40)  شعر را به سمت جملات قصار هول می دهد و یا وقتی در صفحه ی 52 گفته می شود : از دار که رها شدم / لگد مالم کردند / خوشبخت قالی کوچکی بود / که شانه به شانه دیوار می تکید. "لگد مال " این شعر ،" پامال " سایه را در شعر" گالیا "برایم تداعی می کند: این فرش هفت رنگ که پامال رقص توست / از خون و زندگانی انسان گرفته رنگ/...  که مضمون و واژگان شعر را برای خواننده تکراری می کند ویا وقتی مهدی پور در اشعارشبه زبانی شبیه زبان شمس لنگرودی در "صبح آفتای تان بخیر گرگ برفی "، علیرغم زیبایی اش از برف سخن می گوید و نه به صرف استفاده از واژه ی برف ، سایه ی زبان شمس در اشعارش به شدت سنگینی می کند: ازنمکی که تو بر این زخم می پاشی / برف آب می شود / راه دلم پیدا / دردکه چیز بدی نیست (68)
  در ابتدا اشاره کردم که فرمالیستها به علت این که شعر کوتاه می تواند در رعایت ایجاز و غنی بودن  سرآمد باشد برای نقد فرمالیستی مناسب تشخیص داده اند و در این کار هدف اول منتقد فرمالیست این نیست که توضیح دهد شاعرچه گفته است بلکه به دنبال این است که آن را چگونه گفته است . و قبل ازآنیادآوری می کنم که شعرهای زیبا در این مجموعه کم نیستند و چون عنوان ندارند گفتنش با ذکرصفحه اندکی مشکل است مثل شعرهای صفحه ی 32 ، 76 ، 77 و ... که یکی از آنها،یعنی شعر صفحه ی 77 را برای نقد انتخاب کرده ام .
اول شعر را می خوانیم :
                                       طعم تنهایی ست      
                                       قهوه
                                       سطر سطر می نوشم
                                       تا
                                       ته فنجان
                                       اندکی شیرین شود
                                       اندوه
شعر در هفت خط سروده شده است و می توان آن را در دو بند سه خطی از هم جدا کرد که این دو بند به وسیله ی حرف فاصله ی تا به همدیگر مرتبط می شوند. در سه خط نخست ، شعر تصویر تلخی از تنهایی می دهد که با تلخی ی قهوه نمودارش می کند و آن را سطر سطر می نوشد تا برسد به چی ؟ به کجا ؟ به آنجایی که تلخی را به شیرینی بدل نماید . در این شعر عامل تلخی ، تنهاییست و این تنهایی یا باید در کل از بین برود ویا به ترتیبی تحمل پذیر شود . اما زندگی همگون و مملو از موافق ها نیست ،
جنگ اضداد است که ان را به پیش می برد و و هر حرکتی بدون آن غیر قابل تصور می باشد . عنصر اصلی ی حرکت  این شعر نیز ، تضاد بین تلخی و شیرینی است . به این ترتیب شعر بر پایه ی تباین یا  contrast پی ریزی می شود . پویایی در برابر ایستایی ، تحرک در برابر انفعال، شعر را به جلو می برد . شاعر، تنهایی را به تلخی ی قهوه تشبیه کرده است و از تلخی ی قهوه در وجه تشخیص و انسان انگاری بهره برده و یک هویت انسانی به آن می دهد تا به این ترتیب تلخی ی تنهایی آدمی را در این جهان بزرگ بیان کرده باشد . در این جا انتخاب قهوه ، انتخاب به جایی ست ، زیرا قهوه به طور طبیعی تلخ است زندگی هم به طور طبیعی از این  تلخی ها دارد . شعردر این جا نیز از انسان انگاری تلخی ی قهوه، بدون این که نامی از آن ببرد وربط آن به تنهایی انسان بهره برده تا اندوه آدمی را به شیوه ی خود بیان کرده باشد و در این جریان به نمایش تباینی می پردازد تا ضریب توانایی آدمی را در برابراندوه تنهایی نشان بدهد ، اندوه تنهایی ی که می تواندعلت های اجتماعی هم داشته باشد و انفعالی را که حاصل تنهایی ست با تلخی ی قهوه بنمایاند ، قهوه ای که علیرغم تلخی اش باز نوشیدنی ست وبا نوشیدن آن تا ته فنجان ، شیرینی ی زندگی را به رخ بکشد . شاعر در برابر انسان و جامعه ای پر از اندوه ، جهانی دیگر را نشان می دهد که می توان  تلخی ی آن را تبدیل به شیرینی کرد . جهانی که  انسان را به تحرک و مقاومت در برابر اندوه دعوت می کند . بودن و مقاومت را بهتر از نبودن و فرار نشان می دهد .
در ادامه، ذکر این نکته لازم است که گفته شود که شاعر در این شعر کوتاه با انتخاب پنج واژه از بین 14 واژه در شعر ،تحرک معنایی ویژه در دو سوی تباین موجود در شعر نشان می دهد که شامل کلمات تنهایی ، قهوه ، می نوشم ، شیرین و اندوه می باشد که سه تای آنها در بنداول ودو کلمه ی شیرین و اندوه در سوی دیگر شعر قرار گرفته تا تنهایی انسان در این نبرد نابرابر، نشان داده شود ، به خصوص این که حرف " ت " در " تنهایی " در " واجشناسی " از حروف انفجاری محسوب می شود و احتمال آشوب وانارشی گری را تقویت می کند.اما شعر، سنگینی ی بند اول را با " تا "ی فاصله در بین دو بند ، به سمت تأملی از نوعی تغییر در بند دوم پیش می برد که تا با پویایی صبورانه " وعده ی شیرینی زندگی را بدهد .
بنابراین، شکل شعربی ارتباط با محتوای آن نبوده و بیانگر معنایی از  رودر رویی انسان با زندگی است، زندگی یی که شیرینی ی آن بدون گذر از تلخی بمعناست و برای بیان این ایده ، شاعر ازاشیایی مثل قهوه و فنجان بهره برده است .
            
1527 کلمه


منبع :
پاینده ، حسین . گفتمان نقد .چاپ دوم 1390 . تهران ، انتشارات نیلوفر  

ارسال دیدگاه

: نام شما
: پست الکترونیک
: دیدگاه
: کد امنیتی

درباره‌ی خانه فرهنگ گیلان

خانه‌ی فرهنگ گیلان در راستای گسترش ارتباط با هنرمندان و هنردوستان داخل و خارج از مرزهای ایران و هم‌اندیشی با آنان در بخش‌های مختلف فرهنگی و هنری ، سایت اینترنتی خانه را نسبت به گذشته در سطحی پیش‌رفته‌تر با سازماندهی امور ...

آمار بازدید کنندگان

بازدیدکنندگان امروز : 1066
بازدیدکنندگان ديروز : 1808
بازدیدکنندگان در هفته : 10060
بازدیدکنندگان در ماه : 41000
بازدیدکنندگان در سال : 476710
کل بازدیدکنندگان : 1402715
کاربران آنلاین : 25